چطور با کودکان از جنگ بگوییم؟

وقتی جنگ و درگیری رخ می‌دهد، فقط ساختمان‌ها و شهرها آسیب نمی‌بینند؛ احساس امنیت کودکان نیز ممکن است دچار خدشه شود. بسیاری از کودکان حتی اگر مستقیماً در معرض خطر نباشند، با شنیدن صدای انفجار، دیدن تصاویر نگران‌کننده یا احساس اضطراب اطرافیان، ممکن است دچار ترس، نگرانی و سردرگمی شوند. این واکنش‌ها طبیعی هستند، اما اگر نادیده گرفته شوند، می‌توانند بر سلامت روان کودک تأثیر بگذارند.

کودکان در مواجهه با بمباران، انفجار یا دیگر شرایط بحرانی، ممکن است اضطراب مداوم، کابوس‌های شبانه، ترس شدید از خطر، کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی، رفتارهای پرخاشگرانه یا کناره‌گیری از دیگران را تجربه کنند. البته واکنش کودکان به سن و مرحله رشدی آن‌ها بستگی دارد؛ از گریه‌های مکرر و چسبندگی شدید به والدین در کودکان خردسال گرفته تا پریشانی عاطفی، سردرگمی یا نگرانی‌های عمیق‌تر در نوجوانان.

در چنین شرایطی، کودکان بیش از هر چیز به حضور یک بزرگسال آرام، قابل‌اعتماد و حامی نیاز دارند. والدین با مراقبت از آرامش خود، ایجاد فضایی امن و قابل پیش‌بینی و استفاده از روش‌هایی مانند تمرین‌های ساده تنفسی، بازی، قصه‌گویی و گفت‌وگو می‌توانند احساس امنیت را تا حد زیادی به کودک بازگردانند.

تأثیر جنگ بر سلامت روان کودکان

کودکان در مقایسه با بزرگسالان، در برابر پیامدهای روانی جنگ و بحران‌های شدید آسیب‌پذیرتر هستند. آن‌ها هنوز درک کاملی از اتفاقات پیرامون خود ندارند و نمی‌توانند مانند بزرگسالان برای آنچه می‌بینند یا می‌شنوند توضیحی منطقی پیدا کنند. به همین دلیل، جنگ برای بسیاری از کودکان تجربه‌ای ترسناک، گیج‌کننده و غیرقابل‌هضم است که می‌تواند احساس امنیت، پیش‌بینی‌پذیری و اعتماد آن‌ها به دنیای اطراف را از بین ببرد.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افرادی که در معرض خشونت و درگیری‌های جنگی قرار می‌گیرند، بیشتر از سایرین در معرض مشکلات سلامت روان هستند و تا حدود یک‌سوم آن‌ها ممکن است علائمی از اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یا افسردگی را تجربه کنند. کودکان نیز از این قاعده مستثنی نیستند و حتی به دلیل حساسیت بیشتر مغز و سیستم عصبی در حال رشد، ممکن است آسیب عمیق‌تری را تجربه کنند.

پیامدهای جنگ در کودکان فقط به روزها یا هفته‌های نخست محدود نمی‌شود. آن‌ها ممکن است دچار اضطراب مداوم، ترس از جدا شدن از والدین، مشکلات خواب، کابوس‌های شبانه، گوشه‌گیری، تحریک‌پذیری، پرخاشگری، کاهش تمرکز، افت عملکرد تحصیلی یا شکایت‌های جسمانی مانند سردرد و دل‌درد شوند؛ علائمی که گاهی ریشه آن‌ها نه یک بیماری جسمی، بلکه استرس شدید و مداوم است.

اگر این فشار روانی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، می‌تواند بر جنبه‌های مختلف رشد کودک اثر بگذارد. کودک ممکن است در برقراری ارتباط با دیگران، یادگیری، تنظیم هیجان‌ها و احساس اعتماد به محیط اطراف با مشکل روبه‌رو شود. این پیامدها در صورت نبود حمایت مناسب، حتی می‌توانند تا سال‌ها پس از پایان بحران نیز ادامه پیدا کنند.

اقدامات فوری والدین هنگام شنیدن صدای انفجار

• آرامش خود را حفظ کنید.

  کودکان پیش از آنکه به کلمات ما توجه کنند، به رفتار و هیجانات ما واکنش نشان می‌دهند. اگرچه طبیعی است که خودتان هم بترسید، اما تلاش کنید با نفس‌های عمیق، صدایی آرام و رفتاری اطمینان‌بخش با کودک صحبت کنید. لازم نیست وانمود کنید هیچ ترسی ندارید؛ می‌توانید بگویید: «من هم از این صداها می‌ترسم، اما الان کنار هم هستیم و تمام تلاشم را می‌کنم که از تو مراقبت کنم.» در آغوش گرفتن، نوازش کردن و حفظ تماس فیزیکی نیز به کودک احساس امنیت بیشتری می‌دهد.

• هرچه سریع‌تر به محل امن بروید.

  به محض شنیدن صدای انفجار یا اعلام خطر، کودک را همراه خود به نزدیک‌ترین مکان امن، مانند پناهگاه، زیرپله یا بخش داخلی ساختمان که از پنجره‌ها فاصله دارد، ببرید. به او آموزش دهید چگونه از سر و گردن خود محافظت کند؛ برای مثال به شکم بخوابد و با دست‌هایش سر و گوش‌هایش را بپوشاند. تا حد امکان از ایستادن کنار پنجره‌ها یا اشیایی که ممکن است در اثر انفجار آسیب‌زا شوند، دور بمانید.

حتما بخوانید : درمان اضطراب جدایی در کودکان

• قبل از وقوع حادثه، کودک را آماده کنید

اگر احتمال وقوع چنین شرایطی وجود دارد، بهتر است از قبل و با زبانی ساده و متناسب با سن کودک درباره آن صحبت کنید. برای مثال بگویید: «ممکنه گاهی صدای بلندی بشنویم، اما ما می‌دونیم باید به جای امن بریم و وقتی خطر تموم شد، دوباره با هم بازی می‌کنیم یا قصه می‌خونیم.» داشتن یک کتاب، عروسک یا اسباب‌بازی موردعلاقه کودک در محل امن نیز می‌تواند به کاهش اضطراب او کمک کند.

• از تکنیک‌های ساده آرام‌سازی استفاده کنید.

  تمرین‌های تنفس عمیق را در قالب بازی به کودک آموزش دهید؛ مثلاً از او بخواهید تصور کند بوی یک گل را آرام بو می‌کشد و بعد مثل فوت کردن شمع، نفسش را به‌آرامی بیرون می‌دهد. در اختیار گذاشتن یک توپ نرم یا وسیله‌ای برای فشردن نیز می‌تواند به کاهش تنش عضلانی و اضطراب کمک کند. قصه گفتن، شعر خواندن یا صحبت کردن با لحنی آرام نیز احساس امنیت بیشتری به کودک می‌دهد.

• به سؤال‌های کودک با صداقت و همدلی پاسخ دهید.

  اگر کودک درباره اتفاقات سؤال می‌پرسد، ابتدا احساس او را بپذیرید و تأیید کنید. برای مثال بگویید: «می‌دونم ترسیدی، این صداها واقعاً ترسناکن، ولی من کنارتم و با هم از خودمون مراقبت می‌کنیم.» سعی کنید اطلاعات را متناسب با سن کودک و بدون جزئیات ترسناک بیان کنید. پنهان کردن واقعیت یا ارائه توضیحات پیچیده معمولاً کمکی نمی‌کند. می‌توانید به زبان ساده بگویید: «متأسفانه بعضی جاها جنگ شده، اما آدم‌های زیادی تلاش می‌کنن این شرایط تموم بشه و الان مهم‌ترین کار اینه که کنار هم بمونیم و از هم مراقبت کنیم.»

راهبردهای مستمر والدین بعد از فروکش کردن‌های ناگهانی

حفظ روال و ایجاد حس ثبات

در شرایط بحرانی، یکی از مهم‌ترین کارهایی که والدین می‌توانند انجام دهند، بازگرداندن نظم و پیش‌بینی‌پذیری به زندگی کودک است. تا حد امکان یک برنامه روزانه مشخص داشته باشید؛ زمان خواب و بیداری، وعده‌های غذایی، زمان درس، بازی و فعالیت‌های روزمره را تا جای ممکن منظم نگه دارید. همین چارچوب ساده به کودک کمک می‌کند احساس کند همه بخش‌های زندگی‌اش از کنترل خارج نشده و هنوز چیزهایی وجود دارند که می‌تواند به آن‌ها تکیه کند.

گفت‌وگوی صادقانه و متناسب با سن کودک

کودکان درباره اتفاقات اطرافشان سؤال‌ها و نگرانی‌های زیادی دارند. بهتر است قبل از توضیح دادن، از او بپرسید: «چی درباره این اتفاق می‌دونی؟» یا «چه حسی درباره‌اش داری؟». پاسخ‌ها باید صادقانه، اما متناسب با سن و میزان درک کودک باشند. هدف این نیست که کودک را از واقعیت دور کنیم، بلکه باید اطلاعات را به شکلی ارائه دهیم که باعث ترس و اضطراب بیشتر او نشود.
برای نوجوانان می‌توان گفت‌وگوهای عمیق‌تر و واقع‌بینانه‌تری داشت، اما برای کودکان کم‌سن‌تر بهتر است توضیحات کوتاه، ساده و همراه با تأکید بر امنیت و حمایت باشد.

کاهش مواجهه با اخبار و تصاویر آسیب‌زا

دیدن مداوم اخبار، تصاویر خشونت‌آمیز و دنبال کردن اتفاقات جنگی در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند اضطراب کودکان را افزایش دهد. بهتر است والدین میزان دسترسی کودک به این محتواها را مدیریت کنند و از قرار گرفتن او در معرض تصاویر ناراحت‌کننده جلوگیری کنند.در مقابل، فعالیت‌هایی مثل نقاشی، بازی، قصه‌گویی، موسیقی و فعالیت‌های خلاقانه می‌توانند به کودک کمک کنند احساساتش را بهتر بیان و پردازش کند.

تقویت حمایت روانی و ارتباطات اجتماعی

در دوره‌های بحران، ارتباط با افراد امن می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار روانی کودک داشته باشد. در صورت امکان با معلم یا مشاور مدرسه در ارتباط باشید تا تغییرات رفتاری کودک بهتر پیگیری شود.
فعالیت‌هایی مثل ورزش، پیاده‌روی خانوادگی، بازی‌های گروهی و حفظ ارتباط با دوستان (حتی از طریق تماس تلفنی یا آنلاین) می‌توانند به کودک کمک کنند دوباره احساس تعلق، آرامش و امید را تجربه کند. همچنین آموزش مهارت‌های آرام‌سازی مانند تنفس عمیق و حل مسئله می‌تواند ابزارهایی برای مدیریت هیجانات در اختیار کودک قرار دهد.

کمک گرفتن از روانشناسان کودک و نوجوان

اگر نشانه‌های اضطراب، ترس، اختلال خواب، گوشه‌گیری، پرخاشگری یا تغییرات شدید رفتاری کودک ادامه پیدا کرد یا با حمایت‌های خانوادگی کاهش پیدا نکرد، بهتر است از یک متخصص سلامت روان کمک بگیرید.
در برخی موارد، روان‌پزشک کودک و نوجوان ممکن است استفاده از دارو را بررسی کند، اما دارودرمانی معمولاً تنها در شرایطی که نیاز باشد و پس از ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.

مراقبت از سلامت روان والدین

والدین نیز مانند کودکان، از پیامدهای روانی جنگ و شرایط بحرانی تأثیر می‌پذیرند. ترس، اضطراب، نگرانی و احساس درماندگی در چنین موقعیت‌هایی کاملاً طبیعی است. با این حال، نحوه مدیریت این هیجانات نقش مهمی در احساس امنیت کودک دارد؛ زیرا کودکان بیش از آنکه به حرف‌های والدین توجه کنند، از رفتار و واکنش‌های آن‌ها تأثیر می‌گیرند.

یکی از مؤثرترین راهکارها، «هم‌آرام‌سازی است. منظور از هم‌آرام‌سازی این است که والد ابتدا تا حد امکان هیجانات خود را تنظیم کند تا بتواند به کودک نیز احساس آرامش و امنیت منتقل کند. وقتی کودک یک بزرگسال آرام، قابل‌اعتماد و حامی را کنار خود می‌بیند، راحت‌تر می‌تواند ترس و اضطرابش را مدیریت کند.

برای مراقبت از سلامت روان خود، والدین می‌توانند از روش‌هایی مانند تنفس عمیق، تمرین‌های آرام‌سازی، انجام فعالیت‌هایی که به آن‌ها احساس امنیت و آرامش می‌دهد و حفظ ارتباط با افراد حمایتگر استفاده کنند. اگر احساس اضطراب، درماندگی یا فشار روانی بیش از حد را تجربه می‌کنند، بهتر است با یکی از دوستان، اعضای خانواده یا یک روان‌شناس صحبت کنند. مراقبت از سلامت روان والدین، بخشی از مراقبت از سلامت روان کودک است.

همچنین بهتر است والدین تا حد امکان از قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار و تصاویر نگران‌کننده خودداری کنند. کاهش مواجهه با اخبار منفی، علاوه بر محافظت از سلامت روان خودشان، به آن‌ها کمک می‌کند حضور آرام‌تر و اطمینان‌بخش‌تری برای فرزندشان داشته باشند.

اگر فکر کردید که همراهی یک متخصص به شما و خانواده‌تان در گذر از این مسیر سخت می‌تواند اثربخش باشد، می‌تواند از متخصصی کلینیک روانشناسی چمان کمک بگیرید.

گردآوری: سارا صدرالدینی